नेपाल बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय विशेषता भएको देश हो। यहाँ हिमाल, पहाड र तराई जस्ता भौगोलिक विविधताले नेपाली समुदायलाई फरकफरक जीवनशैली, पेशा र चुनौतीहरूसँग जोडेको छ। गाउँदेखि शहरसम्म नेपाली समाज मेहनती, सहनशील र पारिवारिक मूल्यमा आधारित छ। अधिकांश मानिसहरू परिवारको सुखदुःखमा एकअर्काको साथ दिने संस्कारमा हुर्किएका छन्। तर भौगोलिक, आर्थिक र संरचनात्मक कारणले उनीहरूले दिनप्रतिदिन फरकफरक समस्याहरू भोगिरहेका छन्। यी सबै विविधता र समस्याबीच पनि नेपाली समाजमा आशा, संघर्षशीलता र परिवर्तनप्रतिको चाहना जीवित छ, जसले भविष्यमा समृद्धि र स्थिरताको सम्भावना बोकेको छ।
हाम्रो तराई क्षेत्र उर्वर भूमि भएको कारण यहाँका अधिकांश मानिसहरू कृषि पेशामा संलग्न छन्। धान, गहुँ, मकै, उखु जस्ता बाली उत्पादन यहाँको मुख्य आम्दानीको स्रोत हो। साथै व्यापार, साना उद्योग, श्रमिक काम र वैदेशिक रोजगारी पनि धेरैको जीविकोपार्जनको माध्यम बनेको छ। तर यहाँ बाढी, डुबान, गर्मीको अत्यधिक प्रभाव, सीमित रोजगारी अवसर र स्वास्थ्य सेवाको अभाव जस्ता समस्या देखिन्छन्। सीमावर्ती क्षेत्रमा तस्करी, असुरक्षा र राजनीतिक अस्थिरताको प्रभाव पनि महसुस गरिन्छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधिको अभाव र बजारको अनिश्चितताले किसानहरू आर्थिक रूपमा अस्थिर भइरहेका छन्।
पहाडी क्षेत्रमा मानिसहरू कृषि, पशुपालन, साना व्यापार, सरकारी तथा गैरसरकारी सेवामा संलग्न छन्। यहाँको जीवन प्राकृतिक सौन्दर्यसँग जोडिएको भए पनि भौगोलिक कठिनाइका कारण यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सीमित छ। पहाडका धेरै गाउँहरूबाट युवाहरू रोजगारीका लागि शहर वा विदेशतर्फ पलायन भइरहेका छन्। जसका कारण गाउँहरू बुढाबुढी र बालबालिकामात्र बस्ने स्थान बन्दै गएका छन्। भौतिक पूर्वाधारको कमी, सडकको अभाव, भूस्खलन र प्राकृतिक विपद्ले दैनिक जीवन प्रभावित बनाउँछ।
हिमाली क्षेत्रमा जीवन अझ कठिन छ। यहाँका मानिसहरू पशुपालन, जडीबुटी संकलन, पर्यटन तथा सानो व्यापारमा निर्भर छन्। चिसो मौसम, दुर्गम भूगोल र सीमित स्रोत साधनले गर्दा आधारभूत सेवामा पहुँच निकै चुनौतीपूर्ण छ। स्वास्थ्य संस्था टाढा टाढा छन्, शिक्षा सुविधा सीमित छ, र यातायात प्रायः मौसममा निर्भर हुन्छ। प्राकृतिक विपत्ति, हिमपात र जलवायु परिवर्तनका असरले यहाँको जीवन झनै कठिन बनाइरहेको छ।
नेपालका गाउँहरूमा अझै पनि कृषि मुख्य पेशा हो। परम्परागत जीवनशैली, सामूहिकता र संस्कृतिको संरक्षण यहाँ बलियो छ। तर गाउँमा रोजगारीको अभाव, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको कमी, तथा पूर्वाधार विकासमा ढिलाइ प्रमुख समस्या हुन्। वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता बढ्दै गएको छ। धेरै परिवारको आय स्रोत विदेशबाट पठाइने रेमिट्यान्समा निर्भर छ। यसले केही आर्थिक सुधार ल्याए पनि सामाजिक संरचनामा असर पारेको छ। शहरहरूमा मानिसहरू व्यापार, उद्योग, सेवा क्षेत्र, सरकारी तथा निजी क्षेत्रमा संलग्न छन्। यहाँ अवसरहरू बढी भए पनि प्रतिस्पर्धा पनि उच्च छ। दैनिक जीवनमा महँगी, ट्राफिक जाम, प्रदूषण, बेरोजगारी, घरभाडाको चाप, र असमानता जस्ता समस्याहरू छन्। शहरहरूमा अवसर भए पनि सबैका लागि समान पहुँच छैन। धनी र गरिबबीचको दूरी बढ्दो छ।
समग्रमा नेपाली समुदाय मेहनती र आशावादी छ। तर बेरोजगारी, आर्थिक असमानता, शिक्षा र स्वास्थ्यमा गुणस्तरको कमी, राजनीतिक अस्थिरता, प्राकृतिक विपत्ति, र युवा पलायन जस्ता समस्या दैनिक जीवनका प्रमुख चुनौती बनेका छन्। यी समस्याहरू समाधान गर्न दीर्घकालीन योजना, स्थिर नीति, र सचेत नागरिक सहभागिता आवश्यक छ। जबसम्म सबै क्षेत्रको सन्तुलित विकास हुँदैन, तबसम्म नेपाली समुदायको समग्र जीवनस्तर उकास्न कठिन हुनेछ। नेपालको वास्तविक शक्ति यसको विविधता, संस्कृति र मेहनती जनतामा छ। यदि अवसर र स्रोतको समान वितरण गर्न सकियो भने, नेपाली समुदायले अवश्य पनि उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्न सक्छ।
सामान्य राजनिती ज्ञानको बुझाइले हेर्दा समाजमा रहेका मानिसहरूलाई व्यवहार र सोचको आधारमा सामान्यतः तीन प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। १. स्वार्थका लागि नेतृत्वको पछाडि लाग्ने समूह; २. आत्मनिर्भर र सचेत नागरिक समूह; ३. बौद्धिक तर अन्ध निष्ठा राख्ने समूह। यी तीनै समूहको सोच, भूमिका र प्रभावले समाजको दिशा निर्धारण गर्छ। विशेष गरी लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिकको चेतना र निर्णय क्षमताले राष्ट्रको भविष्य तय गर्ने भएकाले यो विषय अझ महत्वपूर्ण बन्छ।
पहिलो प्रकारका मानिसहरू ती हुन्, जो नेतृत्व वा राजनीतिक दलबाट व्यक्तिगत फाइदा लिन खोज्छन्। उनीहरूको प्राथमिकता राष्ट्रहित वा दीर्घकालीन विकास होइन, बरु तत्कालीन लाभ, पहुँच, सानो सुविधा वा व्यक्तिगत स्वार्थ हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू प्रायः अन्ध समर्थक हुन्छन्। उनीहरूलाई सामान्य भाषामा “झोले” भनेर पनि भनिन्छ। उनीहरू नेताले जे भन्छन् त्यही ठीक ठान्छन्, प्रश्न गर्दैनन्, विश्लेषण गर्दैनन्। नीति, सिद्धान्त, कार्यक्रम वा कार्यसम्पादनभन्दा पनि उनीहरूको ध्यान आफूलाई के फाइदा हुन्छ भन्ने कुरामा केन्द्रित हुन्छ। यस प्रकारको सोचले समाजमा उत्तरदायित्वको भावना कमजोर बनाउँछ। जब नागरिकले विवेक प्रयोग नगरी स्वार्थका आधारमा मतदान गर्छन्, तब योग्य र सक्षम नेतृत्वभन्दा पहुँच र प्रभाव हावी हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउने खतरा हुन्छ।
दोस्रो प्रकारका मानिसहरू आत्मनिर्भर, विवेकशील र जिम्मेवार हुन्छन्। उनीहरू कुनै पनि नेता वा दलको अन्ध समर्थन गर्दैनन्। बरु उनीहरू नीति, योजना, कार्यक्षमता र विगतका उपलब्धिहरूको मूल्यांकन गरेर निर्णय गर्छन्। यस्ता नागरिकहरू समाजको राम्रो नराम्रो पक्षबारे गम्भीर हुन्छन्। उनीहरू भावनामा बगेर होइन, तथ्य र तर्कका आधारमा सोच्ने गर्छन्। मतदान गर्दा उनीहरू व्यक्तिगत लाभभन्दा राष्ट्र, समाज र भविष्यका पुस्ताको हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यही समूहले लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउँछ। उनीहरू प्रश्न गर्छन्, जवाफदेहिता माग्छन्, र आवश्यक परे आलोचना पनि गर्छन्। उनीहरूको उद्देश्य कुनै व्यक्तिलाई जिताउनु मात्र होइन, सही र सक्षम नेतृत्व चयन गर्नु हो। समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने शक्ति यिनै सचेत नागरिकहरूमा निहित हुन्छ।
तेस्रो प्रकारका मानिसहरू झन् जटिल हुन्छन्। उनीहरू शिक्षित, बौद्धिक र समाजमा सम्मानित मानिन्छन्। तर विडम्बना के छ भने उनीहरू पनि कहिलेकाहीँ राजनीतिक दललाई धर्मजस्तै मानेर अन्ध समर्थन गर्छन्। यस्ता व्यक्तिहरूले आफ्नो विचारधारालाई पूर्ण सत्य ठान्छन् र अन्य दृष्टिकोणलाई स्वीकार गर्न चाहँदैनन्। उनीहरूको तर्क शक्ति हुँदाहुँदै पनि उनीहरू निष्पक्ष विश्लेषणभन्दा दलगत निष्ठालाई प्राथमिकता दिन्छन्। यसले समाजमा विभाजन, वैमनस्य र द्वन्द्व सिर्जना गर्न सक्छ। जब बौद्धिक वर्ग नै निष्पक्ष रहँदैन, तब समाजमा स्वस्थ बहसको सट्टा आरोप प्रत्यारोप र ध्रुवीकरण बढ्छ। यस्तो प्रवृत्तिले समुदायलाई अन्योल र अराजकतर्फ धकेल्ने जोखिम हुन्छ। बौद्धिक व्यक्तिहरूले यदि सन्तुलित र तटस्थ भूमिका निर्वाह नगरे भने समाजमा गलत दिशानिर्देशन हुन सक्छ
सचेत नागरिक नै समाज र राष्ट्रका लागि आशाको आधार हुन्। यदि अधिकांश नागरिकहरूले विवेक, तर्क र दीर्घकालीन सोचलाई प्राथमिकता दिए भने मात्र राष्ट्र सही दिशामा अघि बढ्न सक्छ। हामीले राजनीति, नेतृत्व र विचारधारालाई अन्ध रूपमा होइन, विश्लेषणात्मक रूपमा हेर्न सिक्नुपर्छ। कुनै पनि दल वा नेता पूर्ण हुँदैनन्; उनीहरूको काम, नीति र नतिजाका आधारमा मूल्यांकन हुनुपर्छ। अन्ततः, राष्ट्र निर्माण व्यक्तिगत स्वार्थ वा अन्ध निष्ठाले होइन, सचेत नागरिकताको बलमा सम्भव हुन्छ। जब नागरिकहरूले जिम्मेवारीपूर्वक सोच्ने र निर्णय गर्ने बानी विकास गर्छन्, तब मात्र समाजमा स्थिरता, समृद्धि र सद्भाव कायम हुन सक्छ।
यही सन्दर्भमा निर्वाचनको महत्व अझ स्पष्ट हुन्छ। निर्वाचन केवल मत हाल्ने प्रक्रिया मात्र होइन; यो नागरिकको अधिकार, कर्तव्य र जिम्मेवारीको उत्सव हो। निर्वाचनमार्फत जनता आफैंले आफ्नो प्रतिनिधि छान्ने अधिकार प्रयोग गर्छन्। यही प्रक्रियाले शासनलाई वैधानिकता दिन्छ र सत्तालाई जनताको नियन्त्रणमा राख्छ। जब निर्वाचन निष्पक्ष, पारदर्शी र प्रतिस्पर्धात्मक हुन्छ, तब मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ साकार हुन्छ। निर्वाचनले भविष्यको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सही नेतृत्व चयन भयो भने शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, रोजगारी, प्रविधि, कृषि, उद्योग लगायतका क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजना निर्माण हुन सक्छ। योग्य र दूरदर्शी नेतृत्वले नीतिगत स्थिरता ल्याउँछ, लगानीको वातावरण सुधार्छ, र युवालाई देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्छ। यसरी निर्वाचन केवल वर्तमानको सरकार बनाउनका लागि होइन, भविष्यको मार्गचित्र तय गर्नका लागि पनि हो।
अबको समय गम्भीर रूपमा सोच्ने समय हो। व्यक्तिगत स्वार्थ, सानो फाइदा वा क्षणिक लाभभन्दा माथि उठेर हामीले दीर्घकालीन सोच विकसित गर्न आवश्यक छ। आज हामीले गर्ने निर्णयले भोलिका पुस्ताको भविष्य निर्धारण गर्छ। त्यसैले हाम्रो सोच केवल वर्तमानमा सीमित नभई भविष्यका सन्तानहरू, उनीहरूको अवसर र जीवनस्तरसँग पनि जोडिएको हुनुपर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, न्याय प्रणाली, अनुसन्धान, प्रशासन जस्ता संवेदनशील क्षेत्रहरूमा अनावश्यक राजनीतिक हस्तक्षेप हुनु हुँदैन। यी क्षेत्रहरू राष्ट्र निर्माणका आधारस्तम्भ हुन्। यदि शिक्षामा राजनीति हावी भयो भने गुणस्तर घट्छ, योग्यताभन्दा पहुँच र पक्षपात हावी हुन्छ। यदि स्वास्थ्य क्षेत्रमा हस्तक्षेप भयो भने सेवाको स्तर कमजोर हुन्छ र आम नागरिकले गुणस्तरीय सेवा पाउन सक्दैनन्। यस्तै अन्य क्षेत्रमा पनि जब निर्णय क्षमता र दक्षताभन्दा राजनीतिक स्वार्थ अघि आउँछ, तब राष्ट्रको समग्र विकास अवरुद्ध हुन्छ।
त्यसैले मतदान गर्दा नागरिकले केही आधारभूत प्रश्नहरू आफैंसँग सोध्नुपर्छ:
के उम्मेदवार योग्य र इमानदार छन्?
के उनीहरूको योजना व्यवहारिक र दीर्घकालीन छ?
के उनीहरूले विगतमा जिम्मेवारी बहन गर्दा सकारात्मक काम गरेका छन्?
के उनीहरू राष्ट्रहितलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्न सक्छन्?
हामीले यस्तो प्रणालीको कल्पना गर्नुपर्छ जहाँ नीति निर्माण दीर्घकालीन दृष्टिकोणसहित गरियोस्, दक्ष र योग्य व्यक्तिलाई जिम्मेवारी दिइयोस्, र संस्थाहरू स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सकून्। जब शिक्षा अनुसन्धानमुखी र गुणस्तरीय हुन्छ, स्वास्थ्य सेवा सुलभ र विश्वसनीय हुन्छ, र प्रशासन पारदर्शी तथा जवाफदेही हुन्छ, तब मात्र राष्ट्र बलियो बन्छ। विश्वका विकसित राष्ट्रहरूलाई हेर्दा उनीहरूले संस्थागत स्थायित्व, पारदर्शिता, कानूनी शासन र गुणस्तरीय मानव संसाधनलाई प्राथमिकता दिएका छन्। त्यही मार्ग पछ्याउँदै हामीले पनि दीर्घकालीन सोच, नीतिगत स्थिरता र स्वार्थरहित नेतृत्व विकास गर्नुपर्छ। निर्वाचन यही यात्राको पहिलो र महत्वपूर्ण पाइला हो।
अन्ततः निर्वाचनलाई केवल राजनीतिक कार्यक्रमको रूपमा नहेरी राष्ट्र निर्माणको अवसरका रूपमा हेर्नुपर्छ। यदि आज हामी सचेत भएर निर्णय गर्छौं, स्वार्थभन्दा राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिन्छौं, र भविष्यका पुस्ताको अधिकारलाई सम्मान गर्छौं भने मात्र हाम्रो देश अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा अघि बढ्न सक्छ। त्यसरी मात्र हामी विकसित राष्ट्रका रूपमा उभिन सक्छौं र गर्वका साथ आफ्नो पहिचान स्थापित गर्न सक्छौं।
सही मतदान केवल अधिकारको प्रयोग होइन, यो भविष्यप्रतिको हाम्रो प्रतिवद्धता हो।
